Miejski System Informacji – Tematyczne szlaki historyczne

Do odkrywania bogatej historii i architektury służy system dziewięciu tematycznych szlaków miejskich. Zwarta struktura centrum pozwala na zwiedzanie większości atrakcji pieszo w krótkim czasie.

Pierwszy szlak historyczny: Średniowieczne Bielsko
Najstarsze ślady osadnictwa na wzgórzu staromiejskim pochodzą z początku XIII wieku, jednak głównym ośrodkiem był wówczas gród w Starym Bielsku. Po 1281 r. powstało księstwo cieszyńsko-oświęcimskie, a książę Mieszko I prowadził intensywną akcję kolonizacyjną u podnóża Beskidów, czego efektem było powstanie Bielska i okolicznych wsi. Bielsko, wzmiankowane po raz pierwszy w 1312 r., rozwijało się przy ważnych szlakach handlowych. Drewniany gród chroniły ziemne wały, palisady i sucha fosa. W 1327 r. Bielsko znalazło się w granicach Królestwa Czeskiego. W drugiej połowie XIV wieku książę Przemysław Noszak wzniósł murowany zamek, a jego następcy umacniali fortyfikacje. W 1447 r. ukończono kościół św. Mikołaja i przeniesiono tam parafię. Pod koniec XV w. książę Kazimierz II rozwijał miasto, zakładając ogród zamkowy i wspierając lokalną gospodarkę.

Drugi szlak historyczny: Od Grodziska do Miasta
Pierwszą średniowieczną osadą na terenie dzisiejszego Bielska-Białej było grodzisko w Starym Bielsku, założone pod koniec XII lub na początku XIII w. Prawdopodobnie jego budowę zlecił książę Mieszko Plątonogi. Osada miała charakter stały i zajmowała 3 hektary. Jej mieszkańcy trudnili się m.in. obróbką żelaza. Grodzisko zostało opuszczone po pożarze pod koniec XIII w., a później powstał tam folwark. W sąsiedztwie grodziska założono wieś Bielsko (późniejsze Stare Bielsko). W drugiej połowie XIV w., prawdopodobnie z fundacji księcia Przemysława Noszaka, wzniesiono tu murowany kościół św. Stanisława. Droga z grodziska do Bielska miała około 2 km i prowadziła średniowiecznym traktem solnym (ul. Jana III Sobieskiego), którym podróżowali chłopi, kupcy i możnowładcy. Rzekę Białą przekraczano brodem (w miejscu dzisiejszego mostu przy ul. ks. Stanisława Stojałowskiego), który od XIV wieku pełnił rolę przejścia granicznego.

Trzeci szlak historyczny: Trakt Cesarski
Trakt cesarski ukazuje Bielsko i Białą jako ważny ośrodek rzemieślniczy i handlowy na pograniczu Śląska i Galicji. Zapoznaje z zabudową powstałą do połowy XIX w. Budowa traktu cesarskiego łączącego Wiedeń ze Lwowem oraz wytyczenie ul. 11 Listopada przyczyniły się do integracji obu miast, dając początek współczesnemu centrum miasta. Od 1526 r. Bielsko należało do monarchii Habsburgów. Dzięki wsparciu kolejnych właścicieli (m.in. Promnitzów, Schaffgotschów, Sunneghów i Sułkowskich), miasto rozwijało się, szczególnie w zakresie sukiennictwa. Choć nawiedzały je wojny i pożary, w XVIII w. było największym lokalnym ośrodkiem rzemiosła. Po wojnach śląskich (1740–1763) Bielsko znalazło się w tzw. Śląsku Austriackim, zyskując znaczenie jako centrum sukiennictwa i handlu bydłem z Polski do Wiednia. Po drugiej stronie rzeki Białej w XVI w. rozwijała się polska Biała – początkowo przysiółek wsi Lipnik, od 1613 r. samodzielna wieś, a od 1723 r. miasto. Jej rozwój przyspieszyła migracja sukienników i protestantów ze Śląska. W XVIII wieku Biała stała się znaczącym ośrodkiem przemysłowym i handlowym. Po I rozbiorze Polski (1772) trafiła pod panowanie Austrii. 

Czwarty szlak historyczny: Mały Wiedeń
W drugiej połowie XIX wieku Bielsko należało do Śląska Austriackiego ze stolicą w Opawie, a Biała do austriackiej Galicji ze stolicą we Lwowie. Ich tożsamość na przełomie XIX i XX wieku kształtowały przynależność państwowa i związane z nią powiązania gospodarcze i kulturowe oraz złożone relacje narodowościowe mieszkańców. Przełomowym momentem dla Bielska było doprowadzenie kolei w 1855 r. Bielska stacja należała do c.k. Uprzywilejowanej Kolei Północnej Cesarza Ferdynanda, łączącej Wiedeń z Krakowem.  W 1878 r. uruchomiono linię do Żywca, na potrzeby której przebito tunel przez centrum miasta. Nastąpił gwałtowany rozwój przemysłu, urbanistyki i infrastruktury. Powstały fabryki, reprezentacyjne gmachy, kamienice, a miasto zyskało m.in. gazownię, sieć telefoniczną, elektrownię, tramwaje i wodociągi. W Białej rozwój był skromniejszy, ale powstało wiele ważnych budowli publicznych. Wzrosła liczba ludności z obszaru dzisiejszego dwumiasta – z 36,5 tys. w 1869 do ok. 60 tys. w 1910. Rozwijało się życie społeczne i kulturalne, zwłaszcza w Bielsku – z dominującym szkolnictwem niemieckim i silnymi wpływami kultury austriacko-wiedeńskiej.

Piąty szlak historyczny: Zabytki przemysłu i techniki
Rozwój przemysłu w Bielsku i Białej sięga XVI wieku, kiedy to działalność tkaczy sukna potwierdził przywilej książęcy z 1548 roku. Okolica miała dogodne warunki naturalne – czysta górska woda do obróbki tkanin oraz górskie hale do wypasania owiec na wełnę. Do obu miast napływali rzemieślnicy, m.in. protestanccy uchodźcy w czasie wojny trzydziestoletniej. Wszystko to przyczyniło się do rozwoju sukiennictwa. W XVIII wieku były już czołowym ośrodkiem rzemiosła w regionie. Industrializacja rozpoczęła się od powstania pierwszej manufaktury  w 1760 roku, a przełomem było wprowadzenie maszyn włókienniczych (1806) i parowych (1826). W XIX wieku rozwinęły się fabryki sukna, przędzalnie i farbiarnie, a Bielsko i Biała stały się trzecim największym ośrodkiem przemysłu wełnianego w Austro-Węgrzech. Rozwijały się też inne gałęzie przemysłu: metalowy, maszynowy, spirytusowy, spożywczy, papierowy, drzewny i budowlany. Po I wojnie światowej miasta utrzymały pozycję lidera w produkcji wysokogatunkowej wełny. W okresie PRL nastąpiła komasacja przemysłu i jego dalsza rozbudowa, m.in. poprzez powstanie Fabryki Samochodów Małolitrażowych. W latach 60. Bielsko-Biała zyskała przydomek „miasta stu przemysłów”. Była też nazywana „Śląskim Manchesterem”. Upadek przemysłu wełnianego nastąpił w latach 90. XX wieku, a jego dziedzictwo widoczne jest dziś w postaci licznych budynków pofabrycznych zaadaptowanych do nowych funkcji.

Szósty szlak historyczny: Polski Ruch Narodowy
W 1867 r. po przekształceniu Austrii w Austro-Węgry i wprowadzeniu autonomii Galicji, w tym języka polskiego do szkół i urzędów, niemieccy mieszkańcy Białej obawiali się polonizacji miasta. W 1872 r. zażądali jego wyłączenia z Galicji, co wywołało sprzeciw Polaków i rozpoczęło konflikty narodowościowe. W hotelu „Pod Czarnym Orłem” powstała Czytelnia Polska (1873) – pierwszy ośrodek polskiego życia narodowego w Białej. Wspierała oświatę i patriotyzm, a od 1893 r. działała we własnym budynku przy dzisiejszym pl. Wolności, goszcząc m.in. Towarzystwo Szkoły Ludowej (TSL). W mieście powstały polskie szkoły: ludowa im. Kościuszki (1898), seminarium nauczycielskie (1907), gimnazjum (1908) i szkoła żeńska im. Królowej Jadwigi (1911). Znaczącą rolę odegrał ks. Stanisław Stojałowski, który od 1891 roku działał wśród polskich robotników. Tworzył organizacje katolicko-narodowe, prowadził prasę i założył Dom Polski (1902) – główną siedzibę ruchu narodowego. W 1914 roku doszło do tzw. „bitwy nad Białą” – starcia polskich delegacji z niemieckimi mieszkańcami. Kolejnym ważnym miejscem był Dom Katolicki w Białej (1917). Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę (1918), działania polonizacyjne były kontynuowane: powstał Dom Żołnierza (1925) i nowoczesne polskie gimnazjum w Bielsku (1927). Konflikty narodowościowe trwały, osiągając apogeum w czasie II wojny światowej.

Siódmy szlak historyczny: Katolicy w Bielsku-Białej
Rzeka Biała przez wieki wyznaczała granicę diecezji – najpierw wrocławskiej i krakowskiej, a od 1925 r. katowickiej i krakowskiej. W 1992 r. powstała diecezja bielsko-żywiecka, podlegająca archidiecezji krakowskiej. W Bielsku głównym ośrodkiem katolików był początkowo kościół św. Stanisława w Starym Bielsku, a od 1447 r. – kościół św. Mikołaja. W XVI wieku pod wpływem Reformacji wszystkie kościoły zostały przejęte przez protestantów. Po 1631 r. w ramach Kontrreformacji rozpoczęła się powolna odbudowa katolicyzmu. Po wielkim pożarze miasta (1808) odbudowano kościół św. Mikołaja. W XIX wieku rozwijały się nowe parafie i kaplice. Rosła zamożność katolików – powstawały szkoły i instytucje kościelne (np. szkoła męska i żeńska, sierociniec, przebudowa kościoła św. Mikołaja). W Białej funkcjonowały od średniowiecza parafie w Komorowicach i Lipniku i z nich wydzielano nowe. W 1708 roku jezuici rozpoczęli działalność misyjną w Białej, co przyspieszyło rekatolicyzację. Kościół Opatrzności Bożej, zbudowany w XVIII wieku, stał się centrum religijnym. Szkoły katolickie rozwijały się od końca XVIII wieku – dzieci katolickie uczyły się początkowo w szkołach ewangelickich, potem we własnych budynkach. W 1885 roku powstał Zakład św. Hildegardy dla dziewcząt prowadzony przez siostry ze Zgromadzenia Córek Bożej Miłości.

Ósmy szlak historyczny: Śladami Ewangelików
Ewangelicy (luteranie) przez stulecia odgrywali ważną rolę w historii Bielska i Białej, zwłaszcza pod względem gospodarczym.  Parafia luterańska w Bielsku powstała ok. 1550 r. i objęła większość mieszkańców miasta. Po wojnie trzydziestoletniej (1618–1648) i represjach Habsburgów protestanci musieli tymczasowo ukrywać swoją wiarę. Sytuacja poprawiła się po wydaniu patentu tolerancyjnego (1781), co umożliwiło budowę domów modlitwy, szkół i rozwój parafii. W XIX wieku Bielsko stało się ważnym ośrodkiem protestanckim, nazywanym „okiem protestantyzmu w Austrii”. Powstał kwartał zwany ewangelickim Syjonem. Rozwinęło się szkolnictwo i działalność wydawnicza, zbudowano nowe budynki sakralne, szkoły, sierociniec i Dom Diakonis. W 1833 i 1911 r. założono cmentarze ewangelickie. W Starym Bielsku wyodrębniono osobną parafię w 1829 r. W 1900 r. plac Kościelny ozdobił pomnik Marcina Lutra. W Białej ewangelicy mogli legalnie działać dopiero po I rozbiorze Polski (1772) i pod panowaniem Austrii. Parafię założono w 1781 r., a następnie zbudowano kościół i szkoły. Po II wojnie światowej liczba lokalnych ewangelików znacznie spadła wskutek wyjazdu Niemców. Obecnie stanowią niecałe 2% mieszkańców miasta. Bielsko-Biała jest siedzibą biskupa diecezji cieszyńskiej Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego.

Dziewiąty szlak historyczny: Szlak kultury żydowskiej
W XIX wieku Bielsko było największym skupiskiem ludności żydowskiej na Śląsku Cieszyńskim i jednym z większych w monarchii austro-węgierskiej. W Białej również istniała liczna społeczność żydowska. Żydzi odegrali ważną rolę w gospodarce, szczególnie w przemyśle wełnianym i handlu. Osadnictwo żydowskie w Bielsku rozwinęło się po 1750 roku. Ich liczba znacznie wzrosła po wydaniu patentu tolerancyjnego przez cesarza Józefa II w 1781 roku. W XIX wieku społeczność zorganizowała się w niezależną gminę wyznaniową, założyła cmentarz, szkoły, wspaniałą synagogę („tempel”) oraz inne instytucje religijne i społeczne. W Białej Żydzi pojawili się już w XVII wieku, ale na skutek lokalnych konfliktów zostali wygnani w 1765 roku. Wrócili pod koniec XVIII wieku i utworzyli silną społeczność z własnymi instytucjami religijnymi – cmentarzem, synagogami i szkołą talmudyczną. W okresie międzywojennym Żydzi rozwijali działalność gospodarczą i inwestowali w nieruchomości. Ich społeczność została niemal całkowicie zniszczona w czasie II wojny światowej – synagogi zostały zburzone, a Żydów deportowano do obozów zagłady.